การเรียนประวัติศาสตร์การเมืองต้องแยก วันเกิดเหตุการณ์ กติกาที่ประกาศใช้ และผลที่ตามมา ออกจากกัน บทความนี้สรุปลำดับและบริบทสำคัญโดยอาศัยข้อมูลจากหน่วยงานด้านประวัติศาสตร์และรัฐสภา เรื่องการตรวจหลักฐานและการเทียบศักราช อ่านพื้นฐานได้ในบทความวิธีการทางประวัติศาสตร์และการเทียบศักราช
ก่อน 2475: การเปลี่ยนแปลงมีพื้นหลัง
การเปลี่ยนแปลงการปกครองไม่ได้เกิดจากเหตุเดียวหรือบุคคลกลุ่มเดียวโดยไม่มีบริบท ก่อนหน้านั้นสยามปรับระบบราชการ รับการศึกษาและแนวคิดการเมืองจากต่างประเทศ และเผชิญปัญหาทางเศรษฐกิจ
| พื้นหลัง | ความสำคัญและข้อจำกัด |
|---|---|
| การปฏิรูปสมัยรัชกาลที่ 5 | จัดระบบราชการและการปกครองให้รวมศูนย์มากขึ้น เป็นพื้นฐานรัฐสมัยใหม่ แต่ยังอยู่ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ |
| ความเคลื่อนไหว ร.ศ. 130 | กลุ่มนายทหารวางแผนเปลี่ยนแปลงการปกครองในสมัยรัชกาลที่ 6 แต่ถูกจับกุมก่อนดำเนินการสำเร็จ แสดงว่ามีความคิดเรื่องกติกาการเมืองแบบใหม่ก่อน 2475 |
| ดุสิตธานีในสมัยรัชกาลที่ 6 | เมืองจำลองที่ทดลองกติกาการปกครองและการเลือกผู้บริหารในวงจำกัด ไม่ใช่การเลือกตั้งผู้แทนทั่วประเทศ |
เมื่อถึงช่วงก่อน 2475 ภาวะเศรษฐกิจตกต่ำและปัญหาการคลังเป็นส่วนหนึ่งของบริบท ร่วมกับการขยายตัวของข้าราชการและผู้ได้รับการศึกษาแบบใหม่ การอธิบายเหตุการณ์จึงควรดูทั้งโครงสร้างสังคม เศรษฐกิจ และการตัดสินใจของผู้เกี่ยวข้อง
24 มิถุนายน 2475 และหลักหกประการ
วันที่ 24 มิถุนายน 2475 คณะราษฎรซึ่งมีทั้งทหารและพลเรือนเข้ายึดอำนาจและเปลี่ยนการปกครองจากสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไปสู่การปกครองภายใต้รัฐธรรมนูญ โดยยังมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข
คณะราษฎรเสนอหลักหกประการเป็นแนวทางของระบอบใหม่ ตารางนี้สรุปความหมาย ไม่ใช่คัดประกาศเดิมมาใช้ทั้งฉบับ
| หลัก | ใจความ |
|---|---|
| เอกราช | รักษาความเป็นอิสระของประเทศในด้านต่าง ๆ |
| ความปลอดภัย | ดูแลความสงบและความมั่นคงภายใน |
| เศรษฐกิจ | ส่งเสริมความเป็นอยู่และการมีงานทำของราษฎร |
| เสมอภาค | ให้ราษฎรมีสิทธิอย่างเสมอกัน |
| เสรีภาพ | รับรองความเป็นอิสระของราษฎรภายใต้กรอบหลักที่ประกาศไว้ |
| การศึกษา | ขยายโอกาสให้ราษฎรได้รับการศึกษา |
27 มิถุนายน กับ 10 ธันวาคม เป็นคนละฉบับ
| วันประกาศใช้ | เอกสาร | จุดที่ควรจำ |
|---|---|---|
| 27 มิถุนายน 2475 | พระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 | รัฐธรรมนูญฉบับแรก วางกติกาการใช้อำนาจและองค์กรการปกครองหลังเปลี่ยนแปลงระบอบ |
| 10 ธันวาคม 2475 | รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม พุทธศักราช 2475 | รัฐธรรมนูญถาวรฉบับแรก และเป็นฉบับที่สองเมื่อนับรวมฉบับชั่วคราว |
คำว่า “ถาวร” แยกจากฉบับชั่วคราว ไม่ได้หมายความว่าห้ามแก้ไขหรือใช้ตลอดไป และวันที่เปลี่ยนแปลงการปกครองก็ไม่ใช่วันเดียวกับวันประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับแรก
ต่อมา พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสละราชสมบัติเมื่อ 2 มีนาคม 2477 ตามการนับปีที่ใช้ขณะนั้น ขณะประทับในประเทศอังกฤษ เหตุการณ์นี้เกิดหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองและรัฐธรรมนูญทั้งสองฉบับแล้ว เป็นคนละเหตุการณ์กัน
ตุลาคม 2516 ตุลาคม 2519 และพฤษภาคม 2535
การมีรัฐธรรมนูญไม่ได้ทำให้ความขัดแย้งเรื่องอำนาจและการมีส่วนร่วมสิ้นสุด เหตุการณ์ต่อไปนี้เกิดต่างบริบทและให้ผลทางการเมืองต่างกัน
| เหตุการณ์ | ประเด็นและผลสำคัญ |
|---|---|
| 14 ตุลาคม 2516 | นักศึกษาและประชาชนเรียกร้องรัฐธรรมนูญและการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง เกิดการปราบปรามและความสูญเสีย ก่อนรัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจรสิ้นสุดอำนาจ |
| 6 ตุลาคม 2519 | เกิดการใช้ความรุนแรงต่อนักศึกษาและประชาชนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และบริเวณใกล้เคียง ตามด้วยรัฐประหารในวันเดียวกัน พื้นที่การเมืองที่เปิดขึ้นก่อนหน้านั้นถูกจำกัดลง |
| พฤษภาคม 2535 หรือพฤษภาทมิฬ | ประชาชนชุมนุมคัดค้านนายกรัฐมนตรีที่ไม่ได้เป็น ส.ส. เกิดการปราบปรามและความสูญเสีย ก่อนนำไปสู่การเปลี่ยนรัฐบาลและการแก้กติกาทางการเมือง |
ทั้งสามเหตุการณ์เกี่ยวข้องกับการมีส่วนร่วมและการใช้อำนาจรัฐ แต่ไม่ใช่เหตุการณ์เดียวกัน การจำเพียงคำว่า “ชุมนุม” โดยไม่ดูข้อเรียกร้องและผลที่ตามมาจะทำให้สับสน ควรแยกข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้ออกจากการตีความ และไม่ใช้จำนวนผู้เสียชีวิตจากคนละแหล่งมาแทนกันโดยไม่ตรวจเกณฑ์นับ
รัฐธรรมนูญ 2540 2550 และ 2560
| ฉบับ | วันประกาศใช้ | ที่มาและประเด็นศึกษา |
|---|---|---|
| พ.ศ. 2540 | 11 ตุลาคม 2540 | สภาร่างรัฐธรรมนูญจัดทำและรัฐสภาให้ความเห็นชอบ เน้นสิทธิเสรีภาพ การมีส่วนร่วม และการตรวจสอบอำนาจรัฐ |
| พ.ศ. 2550 | 24 สิงหาคม 2550 | จัดทำหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2549 ร่างผ่านประชามติก่อนประกาศใช้ ปรับโครงสร้างและกลไกตรวจสอบทางการเมือง |
| พ.ศ. 2560 | 6 เมษายน 2560 | จัดทำหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2557 ร่างผ่านประชามติก่อนประกาศใช้ มีทั้งบทถาวรและบทเฉพาะกาล |
การเปรียบเทียบควรดูที่มาของผู้ร่าง กระบวนการให้ความเห็นชอบ สิทธิประชาชน และโครงสร้างอำนาจ ไม่ใช่ดูเฉพาะชื่อหรือปี ส่วนการอ่านกติกาปัจจุบันต้องใช้ข้อความที่แก้ไขเพิ่มเติมแล้ว และตรวจว่าบทเฉพาะกาลใดยังมีผล ไม่ใช้ข้อมูลจากวันประกาศฉบับแรกแทนทุกช่วงเวลา
ไทยมีรัฐธรรมนูญกี่ฉบับ
เมื่อนับรวมรัฐธรรมนูญและธรรมนูญการปกครองทั้งฉบับชั่วคราวและถาวรตามลำดับของพิพิธภัณฑ์รัฐสภา ไทยมี 20 ฉบับ ณ วันที่ปรับปรุงบทความ โดยฉบับ พ.ศ. 2560 เป็นฉบับที่ 20
การแก้ไขเพิ่มเติมบางมาตราไม่ใช่การประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับใหม่ทั้งฉบับ จึงไม่นำฉบับแก้ไขเพิ่มเติมทุกครั้งมาบวกกับลำดับนี้ และไม่ควรนับเฉพาะฉบับถาวรแล้วนำไปเทียบกับยอดที่รวมฉบับชั่วคราว
อ่านข้อมูลต้นทาง: งานศึกษาความเคลื่อนไหว ร.ศ. 130, ดุสิตธานีจากสถาบันพระปกเกล้า, หลักหกประการจากสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี, รัฐธรรมนูญฉบับแรก, ฉบับถาวรฉบับแรก, นิทรรศการพระปกเกล้า, 14 ตุลาคม 2516, 6 ตุลาคม 2519, พฤษภาคม 2535 และการแก้กติกา, รัฐธรรมนูญ 2540, 2550 และ 2560 และลำดับฉบับที่ 20