หน้านี้สรุปกฎหมายที่เกี่ยวกับเด็กและผู้เยาว์ตามที่ใช้บังคับในปัจจุบัน เพื่อการเรียนรู้เท่านั้น ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย กฎหมายเปลี่ยนได้ หากมีปัญหาจริงควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ เรื่องการทำนิติกรรมของผู้เยาว์ โมฆะ และโมฆียะ อ่านเพิ่มได้ในบทความกฎหมายใกล้ตัว นิติกรรม สัญญา ครอบครัว และมรดก
เด็ก เยาวชน ผู้เยาว์ ไม่ใช่คำเดียวกัน
กฎหมายแต่ละฉบับใช้คำและเกณฑ์อายุต่างกัน ข้อสอบมักหลอกตรงนี้
| คำ | ใช้ในเรื่อง | เกณฑ์ |
|---|---|---|
| ผู้เยาว์ | ความสามารถทางแพ่ง เช่น ทำสัญญา | ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คืออายุยังไม่ครบ 20 ปีบริบูรณ์และยังไม่ได้สมรสโดยชอบด้วยกฎหมาย |
| เด็ก | การคุ้มครองเด็ก | อายุต่ำกว่า 18 ปีบริบูรณ์ (ไม่รวมผู้ที่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส) |
| เด็ก และ เยาวชน | คดีในศาลเยาวชนและครอบครัว | เด็กคืออายุไม่เกิน 15 ปี เยาวชนคืออายุเกิน 15 ปีแต่ยังไม่ถึง 18 ปี |
ไทม์ไลน์อายุ: ทำอะไรได้เมื่อไร
| อายุ | สิ่งที่กฎหมายกำหนด |
|---|---|
| 7 ปี | ต้องทำบัตรประจำตัวประชาชนครั้งแรกภายใน 60 วันนับแต่อายุครบ 7 ปี |
| เกิน 12 ปี | ถ้ากระทำความผิดอาญา เริ่มเข้าสู่ขั้นที่ศาลใช้มาตรการกับเด็กได้ (อายุไม่เกิน 12 ปีไม่ต้องรับโทษ) |
| 15 ปี | ทำพินัยกรรมได้ เป็นลูกจ้างได้ (แต่ยังมีข้อจำกัดของลูกจ้างเด็ก) ขอใบขับขี่รถจักรยานยนต์ชั่วคราวสำหรับรถไม่เกิน 110 ซีซีได้ |
| 18 ปี | หมั้นและสมรสได้ มีสิทธิเลือกตั้ง ขอใบขับขี่รถยนต์ได้ |
| 20 ปี | บรรลุนิติภาวะ ทำนิติกรรมได้เองเต็มที่ ซื้อเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และบุหรี่ได้ |
ผู้ที่อายุ 18 ปีแต่ยังไม่ถึง 20 ปี ถ้าจะหมั้นหรือสมรสต้องได้รับความยินยอมจากบิดามารดาหรือผู้แทนโดยชอบธรรม และเมื่อสมรสโดยชอบด้วยกฎหมายแล้วจะบรรลุนิติภาวะทันที
เด็กกระทำความผิดอาญา ต้องรับโทษแค่ไหน
ประมวลกฎหมายอาญาแบ่งเป็นขั้นตามอายุ (เกณฑ์ 12 ปีเริ่มใช้ตั้งแต่ พ.ศ. 2565 ก่อนหน้านั้นใช้ 10 ปี)
- อายุไม่เกิน 12 ปี ไม่ต้องรับโทษ พนักงานสอบสวนส่งตัวเด็กให้พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายคุ้มครองเด็กดูแล
- อายุเกิน 12 ปี แต่ไม่เกิน 15 ปี ไม่ต้องรับโทษ แต่ศาลใช้มาตรการแทนได้ เช่น ว่ากล่าวตักเตือน มอบตัวให้บิดามารดาดูแลโดยวางข้อกำหนด หรือส่งไปสถานฝึกและอบรม
- อายุเกิน 15 ปี แต่ต่ำกว่า 18 ปี ศาลพิจารณาความรู้ผิดชอบและสภาพแวดล้อมก่อน ถ้าเห็นว่าไม่ควรลงโทษก็ใช้มาตรการแทน ถ้าเห็นว่าควรลงโทษ ต้องลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง
- อายุ 18 ปีขึ้นไป แต่ไม่เกิน 20 ปี รับโทษได้ แต่ศาลอาจลดโทษให้ได้ตามที่กฎหมายกำหนด
คำว่า "ไม่ต้องรับโทษ" ไม่ได้แปลว่า "ไม่ผิด" การกระทำนั้นยังเป็นความผิด เพียงแต่กฎหมายเลือกดูแลและแก้ไขเด็กแทนการลงโทษ
เด็กทำงาน: กฎหมายคุ้มครองแรงงานว่าอย่างไร
- ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปีเป็นลูกจ้าง
- ลูกจ้างที่อายุต่ำกว่า 18 ปี นายจ้างต้องแจ้งการจ้างต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันที่เด็กเริ่มทำงาน
- ห้ามให้ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีทำงานระหว่าง 22.00–06.00 น. (มีข้อยกเว้นเฉพาะบางกรณีที่ได้รับอนุญาต)
- ต้องให้ลูกจ้างเด็กพักไม่น้อยกว่าหนึ่งชั่วโมงติดต่อกัน หลังทำงานมาไม่เกินสี่ชั่วโมง
- ห้ามให้ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีทำงานอันตรายตามที่กฎหมายกำหนด
ยาสูบและเครื่องดื่มแอลกอฮอล์
กฎหมายห้ามขายหรือให้เครื่องดื่มแอลกอฮอล์และผลิตภัณฑ์ยาสูบแก่ผู้มีอายุต่ำกว่า 20 ปีบริบูรณ์ ผู้ที่มีความผิดคือผู้ขายหรือผู้ให้ ผู้ขายจึงมีสิทธิขอดูบัตรเพื่อตรวจอายุ